Co robić po ukąszeniu kleszcza? Pierwsza pomoc krok po kroku

Czy wszystkie kleszcze są niebezpieczne dla człowieka?

Tylko niektóre gatunki kleszczy przenoszą infekcje, które mogą wywoływać choroby u ludzi. Najbardziej niebezpieczne dla człowieka są kleszcze z rodziny Ixodidae (kleszczowate twarde), ponieważ mogą one przenosić czynniki wywołujące boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu. Jednak nawet wśród kleszczy z rodziny Ixodidae nie każdy osobnik jest nosicielem infekcji. Część w ogóle nie ma kontaktu z człowiekiem lub pasożytuje głównie na zwierzętach i nie bierze udziału w przenoszeniu infekcji niebezpiecznych dla ludzi. Ryzyko zakażenia zależy również od czasu, przez jaki pasożyt pozostaje przyczepiony do skóry.

Jak wygląda miejsce ukąszenia przez kleszcza?

Miejsce ukąszenia na skórze człowieka może wyglądać różnie, w zależności od tego, jak długo kleszcz pozostawał przyczepiony oraz czy wystąpiła reakcja układu odpornościowego. Możliwe ślady na ciele po ukąszeniu przez kleszcza:

• niewielka czerwona plamka lub grudka przypominająca ukąszenie komara, czasami z centralnym punktem przebicia skóry;
• niewielki guzek, zgrubienie lub obrzęk – jest to reakcja skóry na uszkodzenie mechaniczne i ślinę kleszcza;
• zaczerwienienie, które stopniowo się rozszerza. Po kilku dniach może pojawić się rumień wędrujący – pierścieniowe lub równomierne zaczerwienienie, którego średnica się powiększa.

W miejscu ukąszenia skóra może być nieco cieplejsza w dotyku z powodu miejscowego stanu zapalnego. U niektórych osób w miejscu ukąszenia nie obserwuje się znacznego zaczerwienienia ani bólu, co wynika z faktu, że ślina kleszcza ma właściwości znieczulające i immunomodulujące.

Co należy zrobić po wykryciu kleszcza na ciele?

Im szybciej usunie się kleszcza, tym mniejsze jest ryzyko przeniesienia infekcji. W przypadku boreliozy ryzyko zakażenia znacznie wzrasta po około 24–36 godzinach od przyczepienia się pajęczaka, dlatego należy działać natychmiast. Pierwsze kroki po wykryciu kleszcza na ciele:

• natychmiast usunąć kleszcza cienką pęsetą, chwytając pasożyta jak najbliżej skóry i wyciągając go płynnym ruchem, bez szarpania i obracania. Jeśli dysponuje się specjalnym haczykiem aptecznym (pęsetą do usuwania kleszczy), kleszcza usuwa się zgodnie z instrukcją (zazwyczaj lekkim ruchem obrotowym);
• przetrzeć miejsce ukąszenia środkiem antyseptycznym lub umyć wodą z mydłem;
• sfotografować miejsce ukąszenia, aby łatwiej było śledzić ewentualne objawy w kolejnych tygodniach;
• obserwować stan skóry i samopoczucie przez kilka tygodni, ponieważ objawy infekcji mogą pojawić się z opóźnieniem.

Nie należy próbować usuwać kleszcza za pomocą olejków, kremów ani innych domowych metod, aby nie utrudnić jego usunięcia. Po wyciągnięciu kleszcza należy monitorować stan skóry i nie ignorować żadnych nowych objawów pojawiających się w kolejnych dniach i tygodniach.

Czym należy przetrzeć miejsce ukąszenia przez kleszcza?

Aby zmniejszyć ryzyko zakażenia bakteryjnego skóry po usunięciu kleszcza, wystarczy podstawowa dezynfekcja i przemycie rany. Środki do dezynfekcji skóry po ukąszeniu przez kleszcza:

• woda z mydłem. Podstawowym sposobem postępowania po ukąszeniu pasożyta jest umycie obszaru ukąszenia;
• środek antyseptyczny na bazie alkoholu (70% etanolu lub alkoholu izopropylowego). Zmniejsza liczbę bakterii w miejscu ukąszenia;
• chlorheksydyna. Stosowana jest w celu zapobiegania wtórnej infekcji bakteryjnej po uszkodzeniu skóry.

Wymienione zalecenia stanowią podstawę profilaktyki powikłań po ukąszeniu przez kleszcza. Po oczyszczeniu skóry należy po prostu dbać o jej czystość i obserwować zmiany przez kilka dni.

Jakie objawy po ukąszeniu przez kleszcza uznaje się za normalne?

Po ukąszeniu przez kleszcza organizm często reaguje miejscowym podrażnieniem skóry, niezwiązanym z infekcją. Możliwe są następujące typowe reakcje skóry na uszkodzenie i ślinę pasożyta:

• niewielkie zaczerwienienie w miejscu ukąszenia;
• łagodne swędzenie;
• niewielki obrzęk lub zgrubienie skóry;
• niewielka ciemna kropka lub ślad po nakłuciu;
• łagodna bolesność przy dotknięciu.

Wymienione objawy ograniczają się do miejsca ukąszenia i ustępują samoistnie w ciągu kilku dni bez specjalnego leczenia. Ważne jest jednak, aby po prostu obserwować miejsce ukąszenia, aby dostrzec ewentualne zmiany w kolejnych dniach.

Jakie objawy po ukąszeniu przez kleszcza powinny wzbudzić niepokój?

Po ukąszeniu przez kleszcza niektóre objawy mogą wskazywać na rozwój infekcji. Zazwyczaj pojawiają się one nie od razu, ale po kilku dniach lub tygodniach od ukąszenia. Dlatego należy zwracać uwagę na samopoczucie, a także na nowe lub postępujące zmiany na skórze.

Objawy boreliozy

Objawy boreliozy pojawiają się zazwyczaj w ciągu 3–30 dni po ukąszeniu przez kleszcza i mogą rozpoczynać się od zmian skórnych. Możliwe objawy boreliozy przenoszonej przez kleszcze:

• rumień wędrujący (zaczerwienienie, stopniowo powiększające się) – najbardziej typowy objaw boreliozy;
• gorączka, dreszcze, osłabienie, ból głowy – objawy grypopodobne we wczesnym stadium zakażenia;
• ból mięśni i stawów – może pojawić się już w pierwszych tygodniach po zakażeniu;
• objawy neurologiczne – drętwienie, osłabienie lub uszkodzenie nerwu twarzowego.

Bez leczenia infekcja może rozprzestrzeniać się na stawy, serce i układ nerwowy. U niektórych osób prowadzi to do długotrwałego bólu stawów, zaburzeń rytmu serca lub powikłań neurologicznych.

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu przebiega zazwyczaj w dwóch fazach i objawia się po 7–14 dniach od ukąszenia, czasami wcześniej lub później. Możliwe objawy kleszczowego zapalenia mózgu:

• gorączka, ból głowy, osłabienie, bóle mięśni – pierwsza faza (grypopodobna). Po tej fazie może nastąpić krótkotrwała poprawa stanu;
• silny ból głowy, sztywność mięśni karkowych, nudności, wymioty – druga faza (neurologiczna).

W ciężkich przypadkach kleszczowe zapalenie mózgu może prowadzić do długotrwałych powikłań neurologicznych, w szczególności do problemów z pamięcią, koordynacją ruchową lub przewlekłym osłabieniem. U części osób powrót do zdrowia po uszkodzeniu układu nerwowego trwa miesiącami.

Czy po ukąszeniu kleszcza może wystąpić alergia?

Reakcje alergiczne na ukąszenie kleszcza są możliwe i wynikają z odpowiedzi immunologicznej organizmu na ślinę kleszcza, zawierającą białka o działaniu przeciwzakrzepowym i immunomodulującym. Możliwe objawy alergii na ukąszenie kleszcza:

• zaczerwienienie i swędzenie w miejscu ukąszenia – najczęstsza miejscowa reakcja alergiczna na białka śliny kleszcza;
• wyraźny obrzęk skóry – może być silniejszy niż zwykła reakcja na ukąszenie komara i rozprzestrzeniać się wokół miejsca ukąszenia;
• pokrzywka (wysypka na całym ciele) – rzadka reakcja ogólnoustrojowa, która może pojawić się poza miejscem ukąszenia;
• anafilaksja – ciężka reakcja alergiczna z trudnościami w oddychaniu, spadkiem ciśnienia krwi i obrzękiem. Anafilaksja jest rzadkim powikłaniem.

Po ukąszeniu przez kleszcza objawy alergiczne najczęściej ograniczają się do skóry i nie wymagają specjalnego leczenia, o ile nie nasilają się. W przypadku nasilenia objawów alergii należy zwrócić się do lekarza chorób wewnętrznych, specjalisty chorób zakaźnych lub alergologa.

Kiedy należy zgłosić się do lekarza po ukąszeniu przez kleszcza?

Jeśli nie udało się całkowicie usunąć kleszcza lub pozostawał on przyczepiony do skóry przez dłuższy czas, należy zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu lub infektologa, ponieważ ryzyko przeniesienia infekcji wzrasta wraz z wydłużaniem się czasu przyczepienia. Inne objawy, w przypadku których po ukąszeniu przez kleszcza należy zgłosić się do lekarza:

• pojawia się zaczerwienienie, które się powiększa;
• wzrost temperatury, dreszcze lub silne osłabienie;
• silny ból głowy, ból mięśni lub stawów;
• objawy neurologiczne (drętwienie, osłabienie, zaburzenia koordynacji).

Po ukąszeniu przez kleszcza konsultacja lekarska jest również zalecana osobom z podwyższonym ryzykiem powikłań – kobietom w ciąży, dzieciom oraz osobom z osłabioną odpornością. Badanie lekarskie jest również konieczne w przypadku osób cierpiących na przewlekłe choroby układu nerwowego lub serca.

Jakie badania należy wykonać po ukąszeniu przez kleszcza?

Od razu po ugryzieniu przez kleszcza nie zawsze konieczne jest wykonanie badań laboratoryjnych, ponieważ większość testów nie wykrywa infekcji w pierwszych dniach po ukąszeniu. Badania, które lekarz może zlecić w przypadku pojawienia się objawów boreliozy lub kleszczowego zapalenia mózgu:

• badanie krwi na obecność przeciwciał przeciwko Borrelia (borelioza) – najczęściej stosuje się badanie dwuetapowe (np. ELISA i immunoblot). Wynik badania jest zazwyczaj miarodajny po upływie dwóch do czterech tygodni od zakażenia;
• badanie PCR krwi lub tkanek – może być stosowane w pojedynczych przypadkach, ale ma ograniczoną czułość we wczesnym stadium zakażenia;
• badanie na kleszczowe zapalenie mózgu (IgM/IgG przeciwko wirusowi TBE) – zleca się w przypadku podejrzenia infekcji wirusowej. Zazwyczaj zleca się je po wystąpieniu objawów, a nie bezpośrednio po ukąszeniu;
• morfologia krwi – może służyć jako badanie pomocnicze do oceny reakcji zapalnej organizmu, ale nie jest specyficzna dla zakażeń przenoszonych przez kleszcze;
• badania biochemiczne krwi (według wskazań) – stosuje się je do oceny uszkodzeń narządów w przypadku podejrzenia zakażenia ogólnoustrojowego.

Wczesne badania laboratoryjne (bezpośrednio po ukąszeniu) mogą dawać wyniki fałszywie ujemne. Decyzję o przeprowadzeniu badań po ukąszeniu przez kleszcza lekarz podejmuje zazwyczaj nie na podstawie samego faktu ukąszenia, ale na podstawie obecności objawów, czasu trwania przyczepienia kleszcza oraz ryzyka zakażenia w danym regionie.

Czy po ukąszeniu przez kleszcza należy przyjmować antybiotyki?

W większości przypadków po ukąszeniu przez kleszcza lekarze nie przepisują antybiotyków, o ile nie występują objawy infekcji ani wysokie ryzyko zakażenia. Antybiotyki mogą być przepisane jako jednorazowa profilaktyka tylko wtedy, gdy kleszcz należał do rodziny Ixodidae, pozostawał przyczepiony przez wystarczająco długi czas (często ponad 36 godzin), a osoba przebywała w regionie o wysokiej częstości występowania boreliozy. Profilaktyka antybiotykowa jest skuteczna tylko wtedy, gdy rozpocznie się ją w ciągu 72 godzin od usunięcia kleszcza. Jeśli minęło więcej czasu, jednorazowe przyjęcie leku nie ma już sensu, a taktyka zmienia się na obserwację.

Czy na ukąszenia kleszczy rozwija się odporność?

Po ukąszeniach kleszczy u człowieka może powstać częściowa odpowiedź immunologiczna na białka śliny kleszcza, ale nie chroni to przed nowymi ukąszeniami ani infekcjami. U niektórych osób powtarzające się ukąszenia mogą wywoływać bardziej nasiloną miejscową reakcję skórną z powodu uczulenia na ślinę kleszcza.

Odpowiedź immunologiczna organizmu człowieka na ukąszenia pasożyta nie jest stała i z czasem może słabnąć. Dlatego nawet po wcześniejszych ukąszeniach człowiek pozostaje podatny na nowe kontakty z kleszczami i przenoszone przez nie infekcje.

Czy można się zaszczepić przeciwko kleszczom?

Nie istnieją szczepionki chroniące konkretnie przed ukąszeniem kleszcza. Nie opracowano szczepionki zapobiegającej przyczepieniu się kleszcza ani samemu ukąszeniu, ponieważ ślina kleszczy zawiera zbyt wiele różnorodnych białek i antygenów, które trudno zneutralizować za pomocą jednej szczepionki.

Istnieją jednak szczepionki przeciwko infekcjom przenoszonym przez kleszcze, na przykład przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Szczepienie przeprowadza się z wyprzedzeniem – przed kontaktem z kleszczami – aby wytworzyć ochronę immunologiczną przed ewentualnym zakażeniem.

W Polsce szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) nie wchodzi w skład obowiązkowego kalendarza szczepień ochronnych i ma status szczepienia zalecanego, przeznaczonego głównie dla osób o podwyższonym ryzyku zakażenia. Nie jest ona w pełni refundowana w ramach powszechnej, państwowej służby zdrowia (NFZ). Pacjenci najczęściej muszą samodzielnie kupić preparat w aptece na receptę, choć samo wykonanie zastrzyku w przychodni publicznej jest bezpłatne. Szczepienie można również zrealizować w pełni komercyjnie w prywatnych placówkach medycznych. Wyjątek stanowią osoby narażone na KZM zawodowo (np. leśnicy), którym szczepionkę finansuje pracodawca, oraz mieszkańcy gmin objętych lokalnymi, bezpłatnymi programami samorządowymi. 

Jak chronić się przed kleszczami na łonie natury?

Najlepszą ochroną przed kleszczami podczas spacerów po lesie lub parku jest połączenie odpowiedniej odzieży i środków odstraszających. Rodzaje środków ochrony przed kleszczami:

• środki odstraszające do stosowania na skórę (DEET, ikarydyna, IR3535) – nakłada się je na odkryte partie ciała i zmniejszają prawdopodobieństwo przyczepienia się kleszcza;
• środki do odzieży (permetryna) – stosuje się je do impregnacji odzieży, obuwia i sprzętu.

Repelenty do skóry należy nakładać przed wyjściem na łono natury na odkryte partie ciała równomierną warstwą, bez pominięć. W razie potrzeby należy je ponownie zastosować zgodnie z instrukcją, zwłaszcza po spoceniu się lub kontakcie z wodą.

Odzież przeznaczona do spędzania czasu na łonie natury powinna jak najlepiej zakrywać ciało, dlatego należy wybierać ubrania z długimi rękawami, spodnie oraz zamknięte, wysokie obuwie. Jasne ubrania dodatkowo pomagają szybciej dostrzec kleszcza, jeśli znalazł się na odzieży.