Jakie badania należy wykonać jesienią?
Listę badań, które zazwyczaj wykonuje się u kobiet i mężczyzn jesienią w ramach profilaktyki zdrowotnej, można omówić z lekarzem pierwszego kontaktu, lekarzem medycyny rodzinnej czy chorób wewnętrznych. Przykłady badań, które można wykonać jesienią:
- morfologia krwi;
- ferrytyna;
- glukoza lub hemoglobina glikowana (HbA1c);
- profil lipidowy;
- kreatynina i współczynnik filtracji kłębuszkowej (eGFR);
- aminotransferaza alaninowa (ALT) i aminotransferaza asparaginianowa (AST);
- hormon tyreotropowy (TSH);
- witamina B12.
W przypadku podejrzenia niedoboru niektórych składników odżywczych lista badań laboratoryjnych w ramach jesiennego badania organizmu może zostać rozszerzona. W szczególności mogą zostać zlecone badania na obecność innych witamin i mikroelementów (na przykład witaminy D, cynku lub magnezu).
Komu zaleca się wykonanie badań kontrolnych jesienią?
Wykonanie badań kontrolnych jesienią zaleca się osobom podatnym na sezonowe przeziębienia lub zaostrzenia chorób przewlekłych. Regularne badania (nierzadziej niż raz w roku) mogą być również przeprowadzane w celach profilaktycznych, gdyż mogą pomóc wykryć utajone choroby we wczesnym stadium.
1. Morfologia krwi – podstawowa ocena stanu organizmu
Morfologia krwi to badanie laboratoryjne, które pozwala określić podstawowe parametry krwi. W trakcie badania mierzy się również liczbę i wielkość komórek krwi.
| Prawidłowe wartości w morfologii krwi (orientacyjnie) | |
| Parametr | Orientacyjny zakres prawidłowy |
| Leukocyty | dzieci do 1 roku – 4,5–15,0 dzieci 2–12 lat – 4,5–10,0 powyżej 12 roku życia – 4,5–10,0 |
| Krwinki czerwone | 1–6 lat – 3,9–5,3 7–12 lat – 4,0–5,2 13–18 lat (chłopcy) – 4,5–5,3 13–18 lat (dziewczęta) – 4,1–5,1 dorośli mężczyźni – 4,5–5,9 dorosłe kobiety – 4,1–5,1 |
| Hemoglobina | 1–6 lat – 110–140 7–12 lat – 110–145 13–15 lat – 115–150 dorosłe kobiety – 120–140 dorośli mężczyźni – 130–160 |
| Hematokryt | dzieci od 6 miesięcy do 2 lat – 30,0–41,0% dzieci 3–6 lat – 31,0–40,5% 6–12 lat – 32,5–41,5% dorośli – 35,0–50,0% |
| Średnia objętość erytrocytów (MCV) | 80,0-99,0 fl (femtolitrów) |
| Średnia masa hemoglobiny w erytrocycie (MCH) | 26,50-33,50 pg (pikogramów) |
| Średnie stężenie hemoglobiny w erytrocycie (MCHC) | 320-360 g/l |
| Rozrzut wielkości erytrocytów (RDW) | 11-17% |
| Liczba płytek krwi | 1–6 lat – 160–400 7–12 lat – 160–380 13–15 lat – 180–360 dorośli – 150-400 x 10⁹/l |
| Średnia objętość płytek krwi | 7-11 fl |
| Neutrofile | 2,0-7,8 x 10⁹/l |
| Limfocyty | 0,6-4,1 x 10⁹/l |
| Monocyty | 0,1-0,9 x 10⁹/l |
| Eozynofile | poniżej 0,5 x 10⁹/l |
| Bazofile | poniżej 0,3 x 10⁹/l |
| Niedojrzałe granulocyty | poniżej 0,1 x 10⁹/l |
| Normoblasty | poniżej 0,01 x 10⁹/l |
Kolejnym ważnym wskaźnikiem w badaniach laboratoryjnych jest szybkość opadania krwinek czerwonych (OB). Orientacyjne normy OB:
- dzieci w wieku 1–12 lat – 4–12 mm/h;
- młodzież w wieku 13–15 lat – 4–15 mm/h;
- dorośli mężczyźni – 1–10 mm/h;
- dorosłe kobiety – 2–15 mm/h.
Dokładne zakresy referencyjne zależą od laboratorium i wieku.
2. Ferrytyna – czy zapasy żelaza są wystarczające
Badanie krwi na poziom ferrytyny pozwala zmierzyć ilość białka, które magazynuje żelazo wewnątrz komórek. Poziom ferrytyny zazwyczaj bada się, gdy ogólna analiza krwi wykazuje niski poziom hemoglobiny lub hematokrytu, a także w przypadku podejrzenia niedokrwistości z niedoboru żelaza.
Objawy niskiego poziomu ferrytyny mogą obejmować bladość skóry, zwiększone zmęczenie, duszności lub przyspieszone bicie serca. Oznakami podwyższonego poziomu ferrytyny mogą być bóle stawów lub brzucha, niewyjaśniona utrata masy ciała, zespół chronicznego zmęczenia lub obniżone libido. Orientacyjne normy ferrytyny we krwi:
- kobiety – 5–148 ng/ml;
- mężczyźni – 29–223 ng/ml.
Niski poziom ferrytyny oznacza, że w organizmie brakuje zapasów żelaza (jest to jedna z oznak niedokrwistości z niedoboru żelaza). Podwyższony poziom ferrytyny może być spowodowany hemochromatozą, w której organizm gromadzi zbyt dużo żelaza, a także stanem zapalnym, infekcją lub chorobą autoimmunologiczną.
3. Poziom glukozy we krwi lub hemoglobiny glikowanej – ocena ryzyka cukrzycy
Badanie krwi na poziom glukozy (cukru) wykonuje się zazwyczaj w ramach badań przesiewowych w kierunku cukrzycy typu 2. Objawy cukrzycy mogą obejmować zwiększone pragnienie, suchość w ustach, częste oddawanie moczu, zamglony wzrok, niewyjaśnioną utratę wagi, drętwienie lub mrowienie rąk lub nóg, częste infekcje skóry oraz wolno gojące się owrzodzenia lub skaleczenia. Aby zwiększyć wiarygodność wyniku, badanie przeprowadza się na czczo, a krew pobiera się z żyły.
| Interpretacja wyników badania krwi na poziom glukozy | |
| Wynik badania | Interpretacja |
| 3,9–5,5 mmol/l | Prawidłowa glikemia |
| 5,6–6,9 mmol/l | Nieprawidłowa glikemia na czczo (stan przedcukrzycowy) |
| ≥ 7,0 mmol/l | Wynik spełniający kryterium rozpoznania cukrzycy |
W przypadku odchyleń od normy lekarz może zlecić badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c), które pozwala zmierzyć średni poziom glukozy we krwi w dłuższym okresie (na przykład w ciągu ostatnich trzech miesięcy). Wartość poniżej 5,7% jest w normie, od 5,7% do 6,4% wskazuje na stan przedcukrzycowy, a 6,5% lub więcej – na cukrzycę.
4. Profil lipidowy – kontrola ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
Profil lipidowy to badanie krwi służące do monitorowania i oceny ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Wskazania do wykonania profilu lipidowego mogą obejmować:
- wysoki poziom cholesterolu na podstawie wyników poprzedniego badania;
- otyłość;
- nadciśnienie tętnicze;
- cukrzyca lub stan przedcukrzycowy;
- zapalenie trzustki;
- schorzenia nerek;
- niedoczynność tarczycy.
Badanie można również wykonać w przypadku podwyższonego prawdopodobieństwa wystąpienia schorzeń serca i naczyń krwionośnych. Na przykład lekarz może zlecić wykonanie lipidogramu, jeśli u bliskich krewnych występują choroby sercowo-naczyniowe.
Profil lipidowy zazwyczaj obejmuje cztery podstawowe wskaźniki. Prawidłowe wyniki lipidogramu:
- cholesterol całkowity – orientacyjnie poniżej 5,0 mmol/l;
- cholesterol HDL – pożądane stężenie wynosi orientacyjnie powyżej 1,0 mmol/l u mężczyzn i 1,2 mmol/l u kobiet; sam wynik nie określa ryzyka sercowo-naczyniowego;
- cholesterol LDL – wartość docelowa zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta;
- trójglicerydy (na czczo) – poniżej 1,7 mmol/l.
Podwyższony poziom cholesterolu całkowitego, LDL i trójglicerydów, a także obniżony poziom HDL stanowią czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Nieprawidłowo niski poziom cholesterolu występuje rzadko (na przykład podczas głodówki).
5. Kreatynina i wskaźnik GFR – badanie czynności nerek
Kreatynina i wskaźnik GFR to badania, które wykonuje się w ramach kontroli czynności nerek, odpowiedzialnych za filtrowanie krwi w celu usuwania z organizmu produktów przemiany materii. Kreatynina to związek chemiczny powstający w wyniku procesów metabolicznych zachodzących w tkance mięśniowej. Wskazania do wykonania badań kreatyniny i GFR mogą obejmować:
- obrzęki kończyn;
- opuchliznę powiek;
- swędzenie lub suchość skóry;
- osłabienie;
- duszności;
- nagłą zmianę częstotliwości oddawania moczu;
- obecność piany lub domieszek krwi w moczu;
- utratę apetytu;
- utratę masy ciała;
- skurcze mięśni;
- mdłości lub wymioty;
- zaburzenia snu.
Do grupy ryzyka, której przedstawiciele mogą poddać się badaniu czynności nerek w ramach sezonowych badań kontrolnych organizmu, należą palacze, pacjenci powyżej 50. roku życia, osoby z rozpoznaną cukrzycą, otyłością lub chorobami serca.
| Normy kreatyniny w surowicy krwi | |
| Wiek / płeć | Orientacyjny zakres (μmol/l) |
| Dzieci | Zależny od wieku i etapu rozwoju |
| Kobiety dorosłe | 44–80 |
| Mężczyźni dorośli | 62–106 |
Badania kreatyniny i GFR można również przeprowadzać po przeszczepie nerki lub przyjmowaniu niektórych leków, które mogą wpływać na funkcjonowanie układu moczowego. Czasami badania są zalecane w przypadku występowania w rodzinie chorób nerek, cukrzycy lub nadciśnienia.
| Współczynnik filtracji kłębuszkowej (eGFR według wzoru CKD-EPI 2021) | |
| eGFR, ml/min/1,73 m² | Interpretacja |
| ≥90 | Prawidłowa lub zwiększona filtracja |
| 60–89 | Nieznacznie obniżona filtracja |
| 45–59 | Nieznacznie do umiarkowanie obniżonej filtracji |
| 30–44 | Umiarkowanie do znacznie obniżonej filtracji |
| 15–29 | Znacznie obniżona filtracja |
| <15 | Niewydolność nerek |
Sam wynik eGFR nie wystarcza do rozpoznania przewlekłej choroby nerek. Wynik interpretuje się w połączeniu z innymi wskaźnikami uszkodzenia nerek i czasem utrzymywania się nieprawidłowości.
6. ALT i AST – ocena stanu wątroby
Badania krwi na poziom ALT i AST są zazwyczaj zlecane w przypadku podejrzenia zaburzeń czynności wątroby. Inne wskazania do wykonania badań na poziom ALT i AST mogą obejmować:
- nadmierne spożywanie alkoholu;
- cukrzycę;
- otyłość;
- mdłości, wymioty;
- ból brzucha;
- swędzenie skóry;
- żółtaczkę;
- zmęczenie;
- utratę apetytu.
Badania mogą być przeprowadzane w celu monitorowania stanu pacjenta z rozpoznanymi schorzeniami wątroby. Dodatkowym wskazaniem jest występowanie chorób wątroby w rodzinie.
Czasami badania są zlecane podczas przyjmowania leków wpływających na czynność wątroby. Orientacyjna norma ALT i AST:
- ALT: kobiety – do 34 IU/L (jednostek na litr), mężczyźni – do 45 IU/L;
- AST: kobiety – do 31 IU/L (jednostek na litr), mężczyźni – do 35 IU/L.
Częstymi przyczynami podwyższonego poziomu enzymów są mononukleoza, hemochromatoza, stan zapalny, marskość wątroby, nowotwór, niedokrwienie lub stłuszczenie wątroby. Obniżony poziom ALT jesienią może wskazywać na niedobór witaminy B6 lub przewlekłą chorobę nerek.
7. TSH – kiedy warto zbadać czynność tarczycy
Badanie TSH pozwala sprawdzić poziom hormonu tyreotropowego we krwi, który jest wydzielany przez przysadkę mózgową w celu stymulacji tarczycy do produkcji tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3). Objawy niskiego poziomu TSH mogą obejmować:
- przyspieszone bicie serca;
- zwiększony niepokój;
- niewyjaśnioną utratę wagi;
- biegunkę;
- zaburzenia narządu wzroku (w szczególności wytrzeszcz gałek ocznych);
- podwyższoną temperaturę i wilgotność skóry;
- obrzęk szyi spowodowany wolem (powiększeniem tarczycy);
- nieregularne miesiączki u kobiet.
Objawami podwyższonego poziomu TSH są zmęczenie, depresja, niewyjaśniony przyrost masy ciała, zaparcia, drętwienie lub mrowienie w rękach, pogorszenie tolerancji na niskie temperatury lub spadek libido. U kobiet przy wysokim stężeniu hormonu tyreotropowego mogą występować częste i obfite miesiączki. Norma poziomu TSH różni się w zależności od wieku.
| Orientacyjne normy stężenia TSH we krwi | |
| Wiek | Orientacyjny zakres normy |
| 1-6 lat | 0,34-6,54 μME/ml |
| 7-12 lat | 0,35-5,55 μME/ml |
| 13-18 lat | 0,35-4,5 μME/ml |
| dorośli | 0,35-5,1 μME/ml |
Zakresy referencyjne TSH zależą od wieku, metody oznaczenia i laboratorium. U kobiet w ciąży stosuje się odrębne zasady interpretacji wyników.
Niski poziom TSH może być związany z nadczynnością tarczycy, nowotworami tarczycy lub przysadki mózgowej. Przekroczenie normy TSH jest jednym z objawów niedoczynności tarczycy (niewydolności tarczycy). Aby kompleksowo zbadać tarczycę, czasami konieczne jest wykonanie dodatkowych badań (na przykład na obecność markerów chorób autoimmunologicznych).
8. Witamina B12 – komu przyda się badanie
Badanie poziomu witaminy B12 można wykonać w przypadku odchyleń od normy w wynikach badania krwi (na przykład w przypadku niedokrwistości). Inne wskazania do sprawdzenia poziomu witaminy B12 mogą obejmować:
- utratę wagi, anoreksję;
- zapalenie jamy ustnej;
- zaburzenia czucia w kończynach;
- osłabienie;
- drażliwość;
- zaburzenia pamięci;
- depresję;
- psychozę.
Normalny poziom witaminy B12 we krwi wynosi orientacyjnie od 180 do 916 pikogramów na mililitr (pg/ml). Wynik należy interpretować z uwzględnieniem objawów i innych badań. Niedobór witaminy B12 może wskazywać na niezbilansowaną dietę, celiakię, chorobę Leśniowskiego-Crohna lub nadczynność tarczycy. Przekroczenie normy może być skutkiem chorób wątroby (marskość wątroby, zapalenie wątroby), prawdziwej policytemii lub przewlekłej białaczki szpikowej.
Jakich badań nie należy wykonywać „na wszelki wypadek”?
Nie warto wykonywać badań laboratoryjnych bez konkretnych wskazań wyłącznie po to, aby „sprawdzić wszystko”. Ich zakres powinien być dostosowany do wieku, płci, czynników ryzyka, zgłaszanych dolegliwości, wywiadu rodzinnego i wyników dotychczasowych badań profilaktycznych. Wykonywanie przypadkowych badań może prowadzić do wykrycia niewielkich odchyleń, które nie świadczą o chorobie, ale skutkują kolejnymi badaniami, dodatkowymi procedurami diagnostycznymi, a niekiedy także niepotrzebnym leczeniem. Dotyczy to szczególnie testów, które nie są zalecane w ramach rutynowych badań przesiewowych u osób bez objawów i czynników ryzyka.
Nie oznacza to jednak, że profilaktyka jest zbędna. Przeciwnie – istnieją programy badań przesiewowych, których skuteczność w wykrywaniu określonych chorób została potwierdzona. Dlatego zakres profilaktycznego check-upu powinien być dobierany indywidualnie, z uwzględnieniem potrzeb i sytuacji zdrowotnej danej osoby, a nie opierać się na zasadzie „im więcej badań, tym lepiej”.
Jak często należy poddawać się profilaktycznej kontroli zdrowia?
Zaleca się poddawanie się profilaktycznej kontroli zdrowia nierzadziej niż raz w roku. W przypadku wystąpienia dolegliwości lekarz może zlecić badanie pozaplanowe, niezależnie od terminu corocznej kontroli.