Czy dzieci potrzebują szczepień i czy są one bezpieczne?

Szczepionka różni się od leku składem i przeznaczeniem. Leki (na przykład antybiotyki, leki przeciwwirusowe, leki przeciwhistaminowe, leki przeciwzapalne) lekarz przepisuje w celu leczenia określonych chorób lub ich profilaktyki oraz wzmocnienia odporności (na przykład immunomodulatory). Szczepienia przeprowadza się u zdrowych dzieci, a ich celem jest ochrona organizmu i wytworzenie odporności przeciwko konkretnej infekcji.

Szczepienie pobudza naturalne mechanizmy obronne organizmu i buduje odporność na konkretny czynnik zakaźny. Po szczepieniu układ odpornościowy rozpoznaje patogen i wytwarza specyficzne przeciwciała, które niszczą ten czynnik w przypadku jego przedostania się do organizmu i zapobiegają rozwojowi choroby.

Szczepionka pomaga w budowaniu odporności na konkretną chorobę poprzez jej symulację: szczepienie „zmusza” organizm do reakcji na obcy patogen, nie wywołując choroby, ale pobudzając układ odpornościowy do produkcji przeciwciał. W ten sposób organizm zapamiętuje konkretny patogen i uczy się z nim walczyć – „wypełnia się” pamięć immunologiczna.

W ciągu pierwszych dwóch-trzech dni u szczepionego dziecka układ odpornościowy wytwarza przeciwciała przeciwko nowemu patogenowi, dlatego siły obronne organizmu przed innymi infekcjami osłabiają się. Ważne jest, aby przez trzy dni po szczepieniu unikać miejsc publicznych ze względu na ryzyko zakażenia.

Szczepionki dla dzieci zawierają składniki, które zapewniają ich skuteczność i bezpieczeństwo dla organizmu. Składniki szczepionek:

• antygen (martwa lub osłabiona forma określonego mikroorganizmu, toksyny bakterii chorobotwórczych);
• adiuwanty (substancje wzmacniające reakcję immunologiczną organizmu);
• konserwanty i stabilizatory (pozwalają zachować skuteczność szczepionki podczas jej przechowywania i transportu).

Szczepionki są regularnie poddawane testom, kontrolom i badaniom pod kątem ich skuteczności i bezpieczeństwa. Współczesne szczepionki dla dzieci zawierają cząsteczki patogenów oraz niewielkie ilości substancji pomocniczych, dlatego nie są toksyczne dla organizmu.

Szczepionki różnią się składem i czasem działania. Niektóre szczepionki podaje się jednorazowo i zapewniają trwałą odporność (na przykład przeciwko infekcjom meningokokowym i pneumokokowym), inne (na przykład przeciwko błonicy, krztuścowi) z czasem tracą swoje właściwości ochronne, dlatego konieczne jest ponowne szczepienie.

Szczepienie dzieci przeciwko grypie wykonuje się cyklicznie, ponieważ forma wirusów może ulegać zmianom. Szczepionka przeciw grypie jest podawana co roku (zaleca się przeprowadzenie szczepień przed rozpoczęciem sezonowej aktywności wirusów, we wrześniu-październiku), a jej skład zależy od konkretnych wirusów, które według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia będą się rozprzestrzeniać w nowym sezonie epidemicznym.

Szczepienia mają na celu zapobieganie rozwojowi określonych chorób zakaźnych lub łagodzenie ich przebiegu oraz zapobieganie powikłaniom. Pomimo spadku częstości występowania niektórych infekcji, czynniki wywołujące te choroby nadal występują w różnych regionach świata. Szczepienie chroni dziecko i osoby z jego otoczenia, które nie mogą zostać zaszczepione z powodu przeciwwskazań. Według danych UNICEF-u szczepionka przeciwko odrze zapobiegła ponad 21 milionom zgonów w latach 2000–2017.

Zgodnie z obowiązującym w Polsce Programem Szczepień Ochronnych pierwsze szczepienia wykonuje się już w okresie noworodkowym. Noworodek otrzymuje szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B oraz przeciw gruźlicy (BCG), zwykle jeszcze na oddziale noworodkowym. Jeśli szczepienia nie zostaną wykonane w szpitalu, należy jak najszybciej ustalić ich termin z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej.

Po ukończeniu przez dziecko 6. tygodnia życia rozpoczyna się kolejne szczepienia obowiązkowe. Obejmują one ochronę przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi, poliomyelitis, zakażeniom wywołanym przez Haemophilus influenzae typu b oraz pneumokokom. W pierwszym półroczu życia realizuje się również szczepienie przeciw rotawirusom, które należy zakończyć do 6. miesiąca życia.

W drugim roku życia, po ukończeniu 12. miesiąca, wykonuje się szczepienie przeciw odrze, śwince i różyczce. Następnie dziecko otrzymuje dawki przypominające zgodnie z kalendarzem szczepień, w tym dawkę przypominającą przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi w 16.–18. miesiącu życia oraz kolejną dawkę szczepionki MMR w 6. roku życia. 

Szczepienie wiąże się z przeciwwskazaniami tymczasowymi i stałymi. Przejściowe przeciwwskazania do szczepienia dziecka:

• podwyższona temperatura ciała do 38°C i wyższa;
• choroby zakaźne w ostrej fazie (np. wirusowe infekcje dróg oddechowych, ostre infekcje jelitowe, grypa);
• niedawno przebyte operacje lub urazy (przy obniżonym poziomie hemoglobiny i osłabionym układzie odpornościowym).

Przed szczepieniem dziecka konieczna jest konsultacja z pediatrą. Przed szczepieniem lekarz zbierze wywiad, przeprowadzi badanie dziecka (zmierzy ciśnienie i temperaturę, obejrzy skórę, jamę ustną, gardło, oczy), w razie potrzeby zleci badanie krwi, aby wykluczyć przeciwwskazania i zmniejszyć ryzyko reakcji niepożądanych.

Stałymi przeciwwskazaniami do szczepień są choroby i zaburzenia osłabiające układ odpornościowy. Stałe przeciwwskazania do szczepień:

• ostre reakcje alergiczne na składniki szczepionki (np. wstrząs anafilaktyczny);
• HIV (ludzki wirus niedoboru odporności);
• osłabiona odporność po cyklach chemioterapii lub radioterapii;
• trwałe zaburzenia neurologiczne (np. wodogłowie, encefalopatia, padaczka z częstymi napadami drgawkowymi).

Do bezwzględnych przeciwwskazań do szczepienia zalicza się ostre działania niepożądane po poprzednim szczepieniu: wzrost temperatury ciała powyżej 40°C, obrzęk w miejscu wstrzyknięcia o wielkości ośmiu lub więcej centymetrów.

Bez szczepień dziecko narażone jest na ryzyko zachorowania na groźne choroby zakaźne, które mogą powodować powikłania. Na przykład polio może spowodować paraliż kończyn, odra – zapalenie mózgu, a błonica – uszkodzenie serca.

W Polsce zasady wykonywania szczepień ochronnych reguluje ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Szczegółowy harmonogram szczepień dzieci określa natomiast Program Szczepień Ochronnych (PSO), ogłaszany co roku w formie komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego. 

Skuteczność szczepionek sięga 97–98%. U zaszczepionych dzieci choroby zakaźne mają łagodniejszy przebieg i nie powodują powikłań.

Odporność na daną infekcję rozwija się po podaniu wszystkich dawek szczepionki (na przykład cykl podstawowy szczepienia przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi obejmuje cztery dawki podawane zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych). Zanim u zaszczepionego dziecka wytworzy się trwałą odporność, może ono zarazić się od chorej osoby.

W okresie ząbkowania można zaszczepić dziecko, jeśli czuje się dobrze i nie ma żadnych dolegliwości. W przypadku ząbkowania z powikłaniami (podwyższoną temperaturą ciała, bólem zębów i głowy, zaburzeniami trawienia) zaleca się odłożenie szczepienia. W razie wątpliwości należy skonsultować się z pediatrą.

Szczepienie nie wymaga specjalnego przygotowania. W dniu szczepienia konieczne jest badanie i konsultacja z pediatrą – dziecko musi być zdrowe.

Nie zaleca się wprowadzania nowych produktów do diety dziecka na trzy dni przed szczepieniem i trzy dni po nim. Jeśli dziecko miało wcześniej reakcje alergiczne, należy stosować dietę hipoalergiczną (wykluczyć z diety cytrusy, czekoladę, czerwone owoce jagodowe).

Przed podaniem szczepionki pediatra nie zleca dzieciom badań laboratoryjnych. Na życzenie rodziców można wykonać u dziecka badanie krwi, aby ocenić stan organizmu i wykluczyć obecność procesu zapalnego.

W placówce medycznej należy obserwować dziecko przez 30 minut, aby uniknąć natychmiastowych reakcji alergicznych. W domu należy monitorować stan i samopoczucie dziecka (mierzyć temperaturę ciała, obserwować apetyt i wypróżnienia, oglądać skórę w miejscu wstrzyknięcia) przez trzy dni.

Po szczepieniu można wychodzić z dzieckiem na spacer. Ważne jest, aby dziecko czuło się dobrze i nie miało gorączki.

Przez trzy dni po szczepieniu zaleca się unikanie stresu, wychłodzenia i przegrzania oraz ograniczenie aktywności fizycznej (np. opuszczenie zajęć sportowych), ponieważ szczepienie stanowi obciążenie dla organizmu dziecka. Ważne jest również unikanie miejsc, w których gromadzi się wiele osób, ponieważ organizm jest podatny na wirusy i bakterie.

Jeśli dziecko nie ma wysokiej gorączki, można je kąpać i moczyć miejsce szczepienia. Przez pierwsze 24 godziny nie zaleca się drapania miejsca wstrzyknięcia ani pocierania go myjką lub ręcznikiem, aby nie podrażniać skóry.

Wzrost temperatury u dziecka po szczepieniu to normalna reakcja organizmu, która świadczy o tym, że układ odpornościowy walczy z osłabionym lub martwym patogenem. Wzrost temperatury nie zawsze występuje, co nie oznacza, że szczepionka jest nieskuteczna.

Temperaturę należy obniżać środkami przeciwgorączkowymi, gdy wzrośnie do 38,5–39,5°C. Jeśli temperatura dziecka przekracza 39,5°C lub utrzymuje się przez ponad trzy dni, należy skonsultować się z pediatrą.

Jeśli dziecko zachorowało po szczepieniu, należy zgłosić się do pediatry w celu przeprowadzenia badania i ustalenia leczenia. Choroba pojawiająca się na trzeci lub czwarty dzień po szczepieniu nie jest związana ze szczepieniem. Choroba dziecka nie wpłynie na skuteczność szczepionki, ale wymaga konsultacji u pediatry.

Po szczepieniu u dzieci mogą wystąpić powikłania, a reakcja organizmu zależy od jego indywidualnych cech i odporności. Możliwe objawy po szczepieniu:

• zaczerwienienie, obrzęk i bolesność w miejscu wstrzyknięcia;
• ogólne osłabienie;
• podwyższona temperatura ciała;
• ból głowy.

U noworodków po szczepieniu może wystąpić rozdrażnienie, płaczliwość i pogorszenie apetytu. Rzadkim skutkiem ubocznym może być alergiczna wysypka na skórze.

Powikłania są naturalną reakcją organizmu i zazwyczaj ustępują samoistnie po dwóch-trzech dniach. W przypadku utrzymywania się powikłań dłużej niż trzy dni po szczepieniu należy skonsultować się z pediatrą.

W przypadku wystąpienia powikłań po szczepieniu należy skontaktować się z pediatrą. Przy temperaturze powyżej 38,5°C lekarz może przepisać leki przeciwgorączkowe, a w przypadku zaczerwienienia miejsca wkłucia – maści, żele lub okłady lecznicze. Nie zaleca się stosowania środków tradycyjnych, ponieważ mogą one nasilić objawy i wywołać reakcję alergiczną.

Nie ma związku między szczepieniami a porażeniem mózgowym, zaburzeniami ze spektrum autyzmu i innymi chorobami psychicznymi lub neurologicznymi.

Współczesne szczepionki są nietoksyczne i bezpieczne dla dziecka, pod warunkiem przestrzegania wszystkich zasad szczepień (szczepić można tylko zdrowe dziecko) oraz wykluczenia przeciwwskazań.

Harmonogram szczepień dzieci może się różnić w zależności od stanu zdrowia dziecka (na przykład w przypadku urodzenia z niską masą ciała lub przed terminem, a także przy częstych chorobach). W przypadku odstępstw od harmonogramu szczepień należy skonsultować się z pediatrą. Lekarz dobierze optymalny harmonogram szczepień dla dziecka, biorąc pod uwagę historię chorób i indywidualne cechy organizmu.

Jednoczesne podanie dziecku kilku szczepionek jest dopuszczalne i uznawane za bezpieczne. W przypadku szczepionki przeciw gruźlicy (BCG) sposób podania należy oceniać zgodnie z aktualnymi zaleceniami, ponieważ nie opisuje się jej dziś jako bezwzględnego wyjątku od zasad jednoczesnego szczepienia. Z kolei szczepionki skojarzone, takie jak preparaty przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi, pozwalają zmniejszyć liczbę wkłuć, a tym samym ograniczyć ból, dyskomfort i stres dziecka. Ułatwiają także uzyskanie ochrony przed groźnymi chorobami zakaźnymi zgodnie z kalendarzem szczepień.

W Polsce dzieci można szczepić przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) po ukończeniu 9. roku życia. Szczepienie to ma na celu ochronę przed zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego, który może prowadzić do rozwoju nowotworów i innych chorób związanych z HPV. Szczepienie przeciw HPV nie jest obowiązkowe, należy do szczepień zalecanych.