Czym jest wrzód żołądka?
Wrzód żołądka to choroba o charakterze nawracającym, w której na błonie śluzowej żołądka powstaje uszkodzenie. Uszkodzenia powierzchowne nazywane są nadżerkami, natomiast wrzód sięga warstwy podśluzowej i mięśniowej ściany żołądka.
Przyczyny i etiopatogeneza wrzodu żołądka
U podstaw rozwoju choroby wrzodowej leży nadmierna produkcja agresywnego kwasu solnego w soku żołądkowym, który uszkadza błonę śluzową żołądka. W normalnych warunkach kwas solny jest niezbędny do trawienia białek.
Główną przyczyną choroby wrzodowej jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Przyczyny wrzodów żołądka:
- przyjmowanie leków (salicylanów, niesteroidowych i steroidowych leków przeciwzapalnych);
- oparzenie chemiczne żołądka;
- narażenie na promieniowanie;
- niedokrwienie ściany żołądka (niedostateczne ukrwienie).
Wtórne wrzody żołądka rozwijają się w przypadku nadczynności przytarczyc (nadmiaru hormonów tarczycy), zespołu Cushinga (zaburzeń czynności nadnerczy) oraz zespołu Zollingera-Ellisona (genetycznej skłonności do nadmiernego wydzielania soku żołądkowego). Do powstawania wrzodów przyczyniają się palenie tytoniu, stres oraz nadużywanie kawy i alkoholu.
Jakie są objawy wrzodów żołądka?
Wrzód żołądka objawia się falami, z okresami zaostrzeń i remisji. We wczesnych stadiach objawy mogą być nieregularne i pojawiać się sporadycznie pod wpływem stresu, po spożyciu pikantnych potraw lub po zażyciu leków przeciwbólowych. Czasami choroba wrzodowa może przebiegać bezobjawowo. Możliwe oznaki wrzodu żołądka:
- ból brzucha;
- wzdęcia;
- mdłości i wymioty;
- zgaga;
- brak apetytu.
W przypadku wrzodu żołądka może pojawić się biały lub żółty osad na języku. Wymioty mogą przypominać fusy z kawy, jeśli dochodzi do krwawienia z ubytku. Stolec może mieć ciemny kolor, jeśli zawiera krew. Temperatura ciała w przypadku wrzodu żołądka nie wzrasta.
Powikłaniami wrzodu żołądka mogą być: krwawienie z przewodu pokarmowego, perforacja (przedziurawienie całej ściany żołądka, prowadzące do przedostania się jego treści do wolnej jamy otrzewnej) oraz penetracja (drążenie wrzodu przez ścianę żołądka bezpośrednio do sąsiadującego narządu, np. trzustki). Istnieje również ryzyko, że zmiana mająca charakter owrzodzenia okaże się nowotworem złośliwym, dlatego każdy wrzód żołądka wymaga diagnostyki histopatologicznej (pobrania wycinków). Do klasycznych powikłań zalicza się także zwężenie odźwiernika.
Jak odczuwa się ból związany z wrzodem żołądka i gdzie jest on zlokalizowany?
Ból w przebiegu choroby wrzodowej jest ostry, kłujący i zlokalizowany w lewej połowie brzucha pod żebrami. Wrzód żołądka boli na czczo lub dwie–trzy godziny po posiłku – w zależności od lokalizacji zmiany. Ból pleców w przebiegu wrzodu żołądka może być objawem powikłań: perforacji lub penetracji wrzodu.
Etapy rozwoju wrzodu żołądka
W zależności od czasu trwania wrzód może mieć charakter ostry lub przewlekły. Zmiany ostre zazwyczaj goją się szybko i bez pozostawiania śladu. Jeśli proces destrukcji tkanki jest głęboki i długotrwały, rozwija się wrzód przewlekły, którego gojenie prowadzi do powstania blizny. Etapy gojenia wrzodu żołądka obejmują fazę aktywną (świeżą zmianę), fazę gojenia (epitelizację) oraz fazę całkowitego wygojenia (bliznowacenia).
Rodzaje i lokalizacja wrzodów żołądka
Choroba wrzodowa dotyczy przede wszystkim żołądka i dwunastnicy; owrzodzenia w obu tych narządach mogą występować jednocześnie. Wrzód żołądka może być zlokalizowany na małej lub dużej krzywiźnie, a także w części wpustowej (górnej) lub odźwiernikowej (dolnej) narządu.
Wrzody żołądka różnią się przebiegiem, lokalizacją i przyczyną powstania. Rodzaje wrzodów żołądka:
- według przebiegu – ostre i przewlekłe;
- według lokalizacji – żołądka, dwunastnicy i mieszane;
- według liczby – pojedyncze i wieloogniskowe;
- według pochodzenia – pierwotne i wtórne (towarzyszące innym chorobom).
W zależności od przyczyny choroby wrzód może być powiązany lub niepowiązany z zakażeniem bakterią Helicobacter pylori. Obecność zakażenia H. pylori determinuje schemat leczenia wrzodu żołądka.
Wrzód trawienny żołądka
Wrzód trawienny żołądka to uszkodzenie błony śluzowej sięgające warstwy podśluzowej. Objawy tego uszkodzenia obejmują bóle w nadbrzuszu (często po lewej stronie) występujące lub nasilające się po posiłkach, zgagę i brak apetytu. Wrzód peptyczny można rozpoznać za pomocą endoskopii.
Wrzód przebijający żołądka
Wrzód przebijający żołądka to powikłany wrzód, któremu towarzyszy powstanie ubytku przechodzącego na wylot w ścianie narządu. W przypadku przebicia wrzodu treść żołądkowa przedostaje się do jamy brzusznej, co prowadzi do rozwoju zapalenia otrzewnej.
Objawy zapalenia otrzewnej obejmują ostry, nie do zniesienia, rozlany ból brzucha, w przypadku którego konieczne jest wezwanie pogotowia ratunkowego.
Wrzód kallezowy żołądka
Wrzód kallezowy żołądka to rodzaj wrzodu trawiennego, który zazwyczaj zlokalizowany jest na małej krzywiźnie żołądka i charakteryzuje się gęstymi brzegami oraz dnem. Wrzód kallezowy nie goi się całkowicie, lecz zostaje zastąpiony tkanką bliznowatą. Niebezpieczeństwo związane z ubytkiem polega na zwiększonym ryzyku złośliwego przekształcenia (przerodzenia wrzodu w raka żołądka).
Ostry wrzód żołądka
W zależności od czasu trwania i cech budowy rozróżnia się ostre i przewlekłe wrzody żołądka. Ostry wrzód żołądka to nowo powstała wada błony śluzowej, która ma kształt lejka i ostre krawędzie. W przypadku krwawiącego ostrego wrzodu żołądka na dnie mogą być widoczne skrzepy krwi lub świeża, jaskrawoczerwona krew. Na błonie śluzowej żołądka może występować kilka ostrych wrzodów.
Pojawieniu się ostrego ubytku w błonie śluzowej żołądka towarzyszy ostry ból brzucha na czczo, nudności, wymioty i brak apetytu. Objawami krwawienia z wrzodu mogą być wymioty z treścią przypominającą fusy z kawy, wyraźne ogólne osłabienie, bladość oraz spadek ciśnienia krwi.
Przewlekły wrzód żołądka
Przewlekły wrzód żołądka rozwija się, gdy wrzód nie goi się w ciągu trzech–czterech tygodni. Ma regularny, okrągły kształt i jasne dno.
Przebieg przewlekłej wrzodowej choroby żołądka może być bezobjawowy. Objawy zaostrzenia obejmują bóle brzucha na czczo, nudności oraz uczucie ciężkości w lewym podżebrzu. Nawrót wrzodu żołądka może również wiązać się z wystąpieniem krwawienia z żołądka.
Jak diagnozuje się wrzody żołądka?
Diagnoza wrzodu żołądka rozpoczyna się od wywiadu dotyczącego dolegliwości i przebiegu choroby. Należy poinformować lekarza o charakterze bólu, jego lokalizacji i nasileniu.
Lekarz przeprowadzi ogólne badanie i badanie palpacyjne (dotykowe) brzucha oraz obejrzy język. Badania w przypadku wrzodu żołądka:
- gastroskopia;
- rentgen żołądka;
- USG jamy brzusznej;
- testy na obecność zakażenia bakterią Helicobacter pylori;
- oznaczenie kwasowości soku żołądkowego;
- biopsja błony śluzowej żołądka;
- ogólne i biochemiczne badania krwi.
Podstawową metodą diagnostyki choroby wrzodowej jest endoskopia – badanie błony śluzowej żołądka i dwunastnicy za pomocą sondy wyposażonej w kamerę. Badanie rentgenowskie wrzodu żołądka przeprowadza się z użyciem środka kontrastowego, który należy wypić przed badaniem. Wrzód żołądka nie jest widoczny w badaniu USG, dlatego diagnostyka ultrasonograficzna odgrywa rolę pomocniczą w rozpoznawaniu choroby wrzodowej, ale pomaga wykryć obecność powikłań (na przykład płyn w jamie brzusznej w przypadku perforacji wrzodu).
Badania laboratoryjne mogą wykazać obecność niedokrwistości w przypadku krwawienia z owrzodzenia. W okresie zaostrzenia choroby wskaźnik OB może być podwyższony.
Co może wywołać zaostrzenie wrzodu żołądka?
Wrzód żołądka to choroba przewlekła o przebiegu falowym. W przypadku wrzodu żołądka okresy remisji (bez objawów) przeplatają się z zaostrzeniami.
Objawy zaostrzenia wrzodu żołądka obejmują ból brzucha, nudności, wymioty, brak apetytu i wzdęcia. Przyczyny zaostrzenia choroby wrzodowej:
- zwiększona kwasowość soku żołądkowego;
- ponowne zakażenie bakterią Helicobacter pylori;
- przyjmowanie hormonalnych i niehormonalnych leków przeciwzapalnych;
- przyjmowanie leków rozrzedzających krew;
- przyjmowanie substancji toksycznych (np. odczynników chemicznych);
- napromieniowanie (np. podczas powtarzających się cykli radioterapii nowotworów).
Do zaostrzenia wrzodu żołądka mogą przyczyniać się stres, palenie tytoniu i spożywanie napojów alkoholowych. Przyczyną zaostrzenia choroby wrzodowej może być również nieregularne przyjmowanie leków obniżających kwasowość żołądka, przepisanych przez lekarza.
Pierwsza pomoc w przypadku zaostrzenia wrzodu żołądka
Pierwsza pomoc w przypadku zaostrzenia wrzodu żołądka polega na zażyciu leków obniżających kwasowość soku żołądkowego. Listę leków, które można zażyć, należy wcześniej omówić z prowadzącym gastroenterologiem. W ciągu najbliższych dni od wystąpienia objawów (bóle brzucha, nudności) należy umówić się na wizytę u lekarza i zbadać wrzód żołądka.
Nie wolno odkładać wizyty u lekarza w przypadku pojawienia się objawów otwartego wrzodu żołądka, krwawienia z żołądka i perforacji wrzodu. W przypadku silnego bólu brzucha, wymiotów z krwią, wyraźnego ogólnego osłabienia oraz pojawienia się ciemnego stolca należy wezwać karetkę pogotowia.
Jeśli dojdzie do krwawienia z wrzodu żołądka, pierwsza pomoc wymaga zapewnienia choremu całkowitego spokoju w pozycji leżącej oraz przyłożenia zimnego kompresu na okolice brzucha. Do czasu przybycia karetki pogotowia nie wolno podawać choremu jedzenia ani napojów.
Jak leczy się wrzody żołądka?
Leczenie wrzodów żołądka obejmuje zmianę stylu życia, terapię farmakologiczną oraz zabiegi chirurgiczne. Zmiana stylu życia w przypadku choroby wrzodowej polega na przestrzeganiu diety i harmonogramu posiłków, a także na rzuceniu palenia. Dieta w przypadku wrzodów żołądka wymaga wyeliminowania z racji pokarmowej produktów powodujących zwiększone wydzielanie kwasu solnego w żołądku (potraw ostrych i pikantnych, bulionów mięsnych, podrobów, tłuszczów). Posiłki powinny być regularne, spożywane pięć–sześć razy dziennie, bez długich przerw.
Leczenie farmakologiczne wrzodu żołądka obejmuje leki zobojętniające kwas (środki obniżające kwasowość soku żołądkowego) oraz preparaty do eradykacji zakażenia bakterią Helicobacter pylori. Schematy terapii H. pylori:
- terapia czteroskładnikowa z bizmutem;
- terapia czteroskładnikowa bez bizmutu;
- klasyczna terapia trójskładnikowa;
- terapia potrójna z lewofloksacyną;
- terapia czteroskładnikowa z bizmutem i lewofloksacyną;
- terapia drugiej linii;
- terapia trzeciej linii/celowana.
Gastroenterolog dobierze schemat leczenia wrzodu żołądka w zależności od stopnia zaawansowania choroby i obecności zakażenia bakterią Helicobacter pylori. W przypadku ostrego wrzodu żołądka może zaistnieć konieczność podania kroplówek z lekami zobojętniającymi kwasy w celu szybkiego obniżenia kwasowości treści żołądkowej.
Leczenie chirurgiczne jest konieczne w przypadku powikłań choroby wrzodowej: ostrego krwawienia, penetracji i perforacji wrzodu. Operacja może być wskazana w celu zmniejszenia produkcji kwasu solnego i polega na wagotomii (przecięciu nerwów odpowiedzialnych za intensywną produkcję soku żołądkowego w odpowiedzi na spożycie pokarmu). Leczenie nowotworowych zmian w nadżerce żołądka obejmuje resekcję (usunięcie części) żołądka, chemioterapię i radioterapię.
Jak długo trwa leczenie wrzodu żołądka?
Wrzód żołądka leczy się przez kilka tygodni. W przypadku wrzodu wywołanego zakażeniem bakterią Helicobacter należy przyjmować antybiotyki przez 10–14 dni zgodnie z zaleceniem lekarza. Po pomyślnym wyleczeniu ostrej choroby wrzodowej gastroenterolog może zalecić długotrwałe stosowanie leków zobojętniających kwas w celu zapobiegania nawrotom choroby.
Leczenie wrzodów żołądka środkami tradycyjnymi
W celu zdiagnozowania i leczenia wrzodów żołądka należy umówić się na konsultację u gastroenterologa. Leczenie wrzodów środkami naturalnymi jest nieskuteczne. Spożywanie wywarów, mleka lub jedzenie małymi porcjami może chwilowo złagodzić objawy choroby, ale nie zapobiega postępowi zmiany, co grozi wystąpieniem powikłań.
Co pomaga na wrzody żołądka w warunkach domowych?
W warunkach domowych, w przypadku zaostrzenia wrzodów żołądka, można przyjmować leki obniżające kwasowość soku żołądkowego. Należy wcześniej skonsultować się z gastroenterologiem, aby ustalić, jakie leki zobojętniające kwas są odpowiednie w danym przypadku. Pomocne może być również spożywanie lekkich przekąsek, ponieważ pokarm sprzyja neutralizacji kwasu solnego. Jeśli doszło do pęknięcia wrzodu żołądka (wystąpiły wymioty z krwią), należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe.
Profilaktyka wrzodów żołądka
Profilaktyka wrzodów żołądka polega na zaprzestaniu palenia tytoniu oraz niekontrolowanego przyjmowania leków przeciwzapalnych i przeciwbólowych. W zapobieganiu nawrotom choroby wrzodowej może pomóc długotrwałe przyjmowanie leków obniżających kwasowość soku żołądkowego.
