Kiedy należy się zaszczepić przeciwko HPV i jak się to robi?

Szczepionka przeciwko HPV to seria szczepień, które pomagają zapobiegać powstawaniu kłykcin kończystych oraz rozwojowi niektórych rodzajów nowotworów wywoływanych przez HPV. Im wcześniej zostanie przeprowadzone szczepienie, tym mniejsze ryzyko powikłań związanych z zakażeniem.

Wirus może „przebywać” w organizmie przez dość długi czas i ujawniać się dopiero pod wpływem czynników zewnętrznych i wewnętrznych, które często oddziałują na siebie (na przykład z powodu pogorszenia się stanu środowiska, stresu lub stanów zapalnych w organizmie). Niektóre typy wirusa HPV mogą prowadzić do powstawania nowotworów złośliwych, jeśli wirus pasożytuje w organizmie przez długi czas. Wnika on do komórki i powoduje nieodwracalne zmiany, przekształcając ją w komórkę nowotworową.

Do wirusów brodawczaka o wysokim ryzyku onkogennym należą typy HPV 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 i 68. Dwa typy wirusa HPV (16 i 18) mogą powodować stany przedrakowe i nowotwory łagodne szyjki macicy. Szczepienie stanowi skuteczny sposób ochrony przed rakiem szyjki macicy, a także przed nowotworami pochwy, prącia, odbytu i jamy ustnej.

W Polsce w powszechnym programie szczepień dostępne są dwie szczepionki przeciwko HPV. Szczepionkę Gardasil produkuje firma Merck (USA), a Cervarix – firma GlaxoSmithKline (Belgia).

W wielu krajach świata (w tym w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Australii i Niemczech) praktykuje się szczepienia 4-walentnymi i 9-walentnymi szczepionkami przeciwko HPV od dziewiątego roku życia, a szczepienia te są uwzględnione w kalendarzu szczepień. Szczepienie preparatami Gardasil i Cervarix pomaga o 70–90% zmniejszyć ryzyko zakażenia wirusem.

Szczepienie przeciwko HPV jest wskazane dla osób obu płci. Zaleca się szczepienie przed pierwszym kontaktem seksualnym ze względu na ryzyko zakażenia od partnerów. Badania nad wpływem szczepionki przeciwko HPV na organizm pozwoliły zatwierdzić jej stosowanie również u osób dorosłych (w tym u osób prowadzących aktywne życie seksualne). W centrum medycznym Doctorpro można umówić się na konsultację ginekologiczną i zaszczepić się przeciwko HPV.

Szczepionka zapewnia ochronę wyłącznie przed szczepami wirusa HPV, którymi pacjent jeszcze się nie zaraził. Wiek pacjentów, dla których wskazane jest szczepienie przeciwko HPV:

• dzieci od dziewiątego roku życia;
• pacjenci do 26 roku życia, którzy rozpoczęli szczepienie w młodszym wieku, ale go nie ukończyli;
• dorośli do 45 roku życia.

W wieku 27-45 lat konieczna jest wcześniejsza konsultacja u urologa lub ginekologa. Na podstawie wywiadu i wyników badań lekarz wyda opinię dotyczącą celowości przeprowadzenia szczepienia.

Szczepienia przeciwko HPV nie wykonuje się przed ukończeniem dziewiątego roku życia oraz po 45. roku życia. Inne przeciwwskazania do szczepienia przeciwko HPV obejmują:

• alergię na składniki szczepionki;
• ciążę;
• karmienie piersią;
• objawy chorób zakaźnych lub stanów zapalnych (np. gorączkę powyżej 38,5°C).

Po konsultacji z lekarzem dopuszcza się szczepienie dzieci z podwyższoną temperaturą (do 38,5°C). Jeśli ryzyko powikłań przewyższa korzyści płynące ze szczepienia, odracza się je do ustąpienia objawów. Pełna lista przeciwwskazań znajduje się na ulotkach.

Szczepionka zawiera cząsteczki wirusopodobne (VLP), które powstają z elementów powierzchniowych wirusa HPV. Cząsteczki VLP nie są zakaźne, ponieważ nie zawierają wirusowego DNA, jednak są bardzo podobne do prawdziwego wirusa.

Cząsteczki wirusopodobne mają wysoką immunogenność, co oznacza, że po przedostaniu się do organizmu pobudzają produkcję przeciwciał przeciwko HPV. Jeśli osoba zaszczepiona zostanie narażona na działanie szczepów wirusa, przeciwciała go zneutralizują.

Cechą charakterystyczną szczepionek przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego jest to, że nie zapobiegają one innym chorobom przenoszonym drogą płciową. Szczepionki nie leczą również chorób wywołanych przez wirusa.

Szczepionka przeciwko HPV pomaga zapobiegać nowotworom wywoływanym przez wirusa brodawczaka ludzkiego. Wśród nastoletnich dziewcząt liczba zakażeń szczepami, które powodują większość przypadków raka i brodawek narządów płciowych, spadła o 88% po szczepieniu przeciwko HPV. Wśród młodych dorosłych kobiet częstość występowania zakażeń wywołujących większość przypadków raka i brodawek narządów płciowych spadła o 81%, a częstość występowania stanów przedrakowych szyjki macicy wywołanych przez HPV – o 40%.

Pojedyncza dawka szczepionki przeciwko HPV wynosi 0,5 ml i podaje się ją domięśniowo. Schematy szczepień preparatami Cervarix i Gardasil zależą od wieku pacjenta oraz przestrzegania odstępów między dawkami. Harmonogramy szczepień przeciwko HPV:

• dzieci do 12 lat otrzymują dwie dawki szczepionki w odstępie 6-12 miesięcy;
• dzieci w wieku do 14 lat, które otrzymały dwie dawki szczepionki przeciwko HPV w odstępie krótszym niż pięć miesięcy, wymagają trzeciej dawki;
• jeśli pierwsza dawka została podana przed ukończeniem 15. roku życia, wystarczą dwie dawki;
• jeśli pierwsza dawka została podana w wieku od 15 do 26 lat, konieczne są trzy dawki. Minimalne odstępy czasowe wynoszą cztery tygodnie między pierwszą a drugą dawką, 12 tygodni między drugą a trzecią dawką oraz pięć miesięcy między pierwszą a trzecią dawką. Jeśli druga lub trzecia dawka została podana zbyt wcześnie, szczepienie należy powtórzyć;
• pacjenci w wieku 9-26 lat z osłabionym układem odpornościowym również wymagają trzech dawek;
• niektórzy dorośli w wieku 27-45 lat mogą zakończyć serię dwóch dawek (jeśli została rozpoczęta w wieku 9-14 lat) lub serię trzech dawek (jeśli została rozpoczęta po 15. roku życia).

Szczepienie przeciwko HPV w wieku od 27 do 45 lat nie zawsze jest korzystne, ponieważ większość osób w tym wieku była już narażona na kontakt z wirusem HPV. Dorośli mogą otrzymać szczepionkę po omówieniu korzyści i ryzyka ze swoim lekarzem.

Szczepienie przeciwko HPV w wieku 9-26 lat jest zalecane, nawet jeśli w organizmie znajduje się już wirus brodawczaka ludzkiego, ponieważ szczepionka może chronić organizm przed typami HPV, którymi pacjent jeszcze się nie zaraził. Jeśli badania potwierdzą, że pacjent jest już zakażony określonymi szczepami wirusa, szczepionka nie pomoże pozbyć się tych typów HPV.

Badanie cytologiczne należy wykonywać niezależnie od statusu szczepień. Szczepionki zapewniają ochronę przed większością infekcji związanych z HPV, ale żadna z nich nie chroni przed wszystkimi szczepami wirusa brodawczaka ludzkiego. Jeśli regularnie wykonuje się badania na obecność HPV i przechodzi badania przesiewowe w kierunku nowotworów, można wykryć choroby nowotworowe we wczesnych stadiach, dobrze poddających się leczeniu.

Szczepienie przeciwko wirusowi brodawczaka uznawane jest za skuteczną metodę zapobiegania powikłaniom zakażenia HPV. Badania, w których obserwowano zaszczepionych pacjentów, wykazały, że szczepionka zapewnia ochronę przed wirusem brodawczaka nawet przez 12 lat po podaniu.

Szczepionka jest bezpiecznym sposobem zapobiegania HPV. Krótkotrwałe skutki uboczne szczepienia przeciwko HPV mogą obejmować:

• ból, obrzęk lub zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia;
• ból głowy;
• zawroty głowy;
• osłabienie;
• bóle stawów lub mięśni;
• wysoką temperaturę;
• mdłości;
• omdlenie (utraty przytomności można uniknąć, pozostając w pozycji siedzącej przez 15 minut po wstrzyknięciu).

Ryzyko wystąpienia poważnych reakcji alergicznych po szczepieniu jest minimalne. Nie odnotowano żadnych długotrwałych skutków ubocznych.

Niektórzy mogą odmawiać szczepienia z obawy przed alergią na składniki szczepionki, jednak w większości przypadków jest ono skuteczne i bezpieczne. Innym powodem rezygnacji ze szczepienia jest niedostateczne zapoznanie się z jego zaletami i mechanizmem działania.

Rodzice mogą nie wyrażać zgody na szczepienie swoich dzieci, twierdząc, że przyczyni się do wcześniejszego rozpoczęcia przez nie życia seksualnego. Jednak żadne badania nie potwierdzają hipotezy, że szczepionka skłania do rozpoczęcia aktywności seksualnej w młodszym wieku.

Większość mitów dotyczących wirusa brodawczaka ludzkiego i szczepień przeciwko HPV wynika z niedostatecznej wiedzy pacjentów na temat skutków ubocznych infekcji wirusowej oraz działania szczepionek na organizm. Dane uzyskane w trakcie badań naukowych pozwalają obalić powszechne mity i błędne przekonania dotyczące szczepień i preparatów przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego.

Fakt: przy prawidłowym stosowaniu prezerwatywy wykazują wysoką skuteczność przeciwko infekcjom przenoszonym drogą płciową i poprzez płyny ustrojowe (np. HIV lub rzeżączka). Jednak prezerwatywy nie mogą zapewnić ochrony przed chorobami przenoszonymi poprzez bezpośredni kontakt (np. HPV lub opryszczka).

Stosowanie prezerwatywy jedynie zmniejsza prawdopodobieństwo zakażenia, ale go nie wyklucza. Wynika to z faktu, że wirus HPV może zaatakować również te obszary, które nie są chronione przez prezerwatywę.

Fakt: Badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową obejmują głównie testy na HIV, kiłę, rzeżączkę, chlamydiozę, opryszczkę, a także wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, które nie pozwalają uzyskać dokładnych informacji na temat obecności lub braku wirusa HPV.

Co więcej, negatywny wynik testu na HPV nie daje stuprocentowej gwarancji, że pacjent nie był zakażony. Być może w momencie pobrania materiału biologicznego wirus był obecny w organizmie w niewielkich ilościach, które nie mają znaczenia klinicznego. W miarę namnażania się wirusa test na HPV może wykazać wynik pozytywny.

Fakt: usunięcie kłykcin kończystych to jedynie eliminacja objawów wirusa HPV. Zabieg poprawia jakość życia pacjenta, jednak nie oznacza jego wyleczenia ani braku ryzyka przeniesienia wirusa na osoby z otoczenia.

Fakt: istnieje wiele badań, które zarówno zaprzeczają, jak i potwierdzają fakt przenoszenia wirusa HPV z matki na dziecko w czasie ciąży. W większości przypadków obecność wirusa w organizmie kobiety w ciąży nie wpływa na rozwój dziecka, ale może stać się jedną z przyczyn poronienia lub przedwczesnego porodu. Istnieje również ryzyko zakażenia dziecka wirusem bezpośrednio podczas porodu.

Fakt: badania kliniczne wykazały, że szczepionki są skuteczne zarówno w perspektywie krótko-, jak i długoterminowej. Największą skuteczność szczepionek obserwuje się w przypadku szczepień przeprowadzonych przed rozpoczęciem życia seksualnego. Szczepienia przeciwko HPV zmniejszają ryzyko wystąpienia infekcji nie tylko na narządach płciowych, ale również w odbycie i jamie ustnej.

Fakt: bezpieczeństwo szczepionek przeciwko HPV zostało potwierdzone badaniami naukowymi i klinicznymi. W większości przypadków skutki uboczne mają łagodny przebieg i ograniczają się do bólu, obrzęku lub zaczerwienienia skóry w miejscu wstrzyknięcia.

Fakt: nie stwierdzono żadnego związku między szczepieniem przeciwko HPV, niewydolnością jajników, a także bezpłodnością. Wniosek opiera się na obserwacji miliona kobiet.

Fakt: Występowanie nowotworów jako skutków ubocznych szczepień przeciwko wirusowi brodawczaka nie zostało potwierdzone badaniami naukowymi. W związku z tym twierdzenie, że szczepionka przeciwko HPV powoduje raka, jest bezpodstawną hipotezą.

Fakt: Wirus HPV jest powiązany z co najmniej pięcioma nowotworami złośliwymi. Oprócz ochrony przed rakiem szyjki macicy szczepionka pomaga zapobiegać nowotworom narządów płciowych zewnętrznych, pochwy, kanału odbytu, prącia oraz jamy ustnej i gardła. W związku z tym szczepienie jest wskazane dla wszystkich, niezależnie od płci.

Fakt: im wcześniej chłopcy i dziewczynki zostaną zaszczepieni przeciwko HPV, tym lepsza będzie odpowiedź immunologiczna organizmu i tym wyższa skuteczność zapobiegania powikłaniom wywołanym przez wirusa brodawczaka. Ponadto wczesne szczepienie wymaga podania mniejszej liczby dawek.